Bir zamanlar insanlar domates gördüğünde iştahı kabarmıyor, aksine içlerinden “Bunu yiyen kesin ölür” diye geçiriyordu. Bugün salatadan pizzaya kadar her yerde olan bu kırmızı mucize, geçmişte Avrupa’da resmen “ölüm sebebi” olarak görülüyordu. Peki nasıl oldu da domates, sofraların vazgeçilmezi olmadan önce bu kadar kötü bir şöhrete sahip oldu? İşin ilginç tarafı, suç aslında domateste bile değildi…
BU YAZININ İÇİNDEKİLER
Avrupa’da “Zehirli Elma” Korkusu
Domates, Amerika kıtasından Avrupa’ya 16. yüzyılda getirildiğinde insanlar için oldukça yabancı bir besindi. Görünümü parlak ve dikkat çekiciydi, ancak aynı familyadan gelen bazı bitkilerin zehirli olması, domatese karşı büyük bir önyargı oluşmasına neden oldu. Özellikle “gece gölgesi” (nightshade) olarak bilinen bitki grubuna ait olması, domatesi şüpheli bir konuma yerleştirdi.
O dönemde birçok Avrupalı, domatesin doğrudan zehirli olduğuna inanıyordu. Hatta bazı bölgelerde ona “zehirli elma” adı bile verilmişti. İnsanlar bu meyveyi tüketmek yerine sadece süs amaçlı kullanmayı tercih ediyordu.
Asıl Suçlu: Tabaklar!
İşin en çarpıcı kısmı ise burada başlıyor. 17. ve 18. yüzyılda Avrupa’daki zengin kesim, yemeklerini genellikle kurşun içeren kalaylı tabaklarda servis ediyordu. Domates ise asidik bir besin olduğu için bu tabaklarla kimyasal reaksiyona giriyordu.
Bu reaksiyon sonucunda yemeklere kurşun karışıyor ve insanlar zehirleniyordu. Ancak kimse sorunun tabaktan kaynaklandığını anlamıyordu. Tüm suç domatese yükleniyordu.
Yani insanlar domates yedikten sonra hastalanıyor, hatta ölüyor… ve doğal olarak “Bu domates yüzünden!” diye düşünüyordu. Oysa gerçek çok farklıydı: Domates değil, kullanılan kaplar tehlikeliydi.
Fakirler Neden Korkmadı?
İlginç bir detay daha var: Fakir kesim genellikle kurşun içermeyen daha basit tabaklar kullanıyordu. Bu yüzden domates yediklerinde herhangi bir sorun yaşamıyorlardı. Ancak zenginler arasında yaşanan zehirlenmeler, domatesin kötü ününü daha da pekiştiriyordu.
Bu durum, sınıfsal bir “yanlış anlaşılma” yarattı. Zenginler domatesten korkarken, fakirler onu rahatça tüketmeye devam ediyordu.
Domatesin İtibarını Geri Kazanması
Zamanla bilimsel gelişmeler ve daha güvenli mutfak araçlarının kullanılmasıyla gerçek ortaya çıktı. Domatesin zehirli olmadığı, aksine oldukça besleyici bir gıda olduğu anlaşıldı.
- yüzyılın sonlarına doğru özellikle İtalya ve İspanya’da domates mutfağın önemli bir parçası haline geldi. Ardından tüm dünyaya yayıldı. Bugün ise domates, dünya mutfağının en temel malzemelerinden biri olarak kabul ediliyor.
Bir Yanlış Anlaşılma, Bir Dünya Lezzeti
Domatesin hikâyesi, aslında insanlığın bilinmeyene karşı verdiği ilk tepkilerin ne kadar yanıltıcı olabileceğini gösteriyor. Bir zamanlar ölümle ilişkilendirilen bu besin, bugün milyonlarca insanın vazgeçilmez lezzeti haline gelmiş durumda.
Belki de bu hikâyeden çıkarılacak en önemli ders şu:
Bazen suçlu sandığımız şey, aslında masumdur… sadece yanlış yerde arıyoruzdur.
